Estes son os nosos: contos do mundo, contos dos Irmáns Grimm, contos de Perrault, contos populares, mitos, fabulas, lendas universais, contos de Galicia, contos marabillosos e de encantamento, relatos audiovisuais interactivos, wikis e libros dixitais, webquest de contos... E tamén aplicacións online, da chamada Web 2.0, para o desenvolvemento da lectoescritura, para a narrativa dixital ou digital storytelling, para aprender coas novas tecnoloxías.
Contos populares, lendas e mitos: As historias do imaxinario colectivo loitan contra unha sombra moderna. Aquela que racionaliza todo e a todos, incluso os soños e os sentimentos...
A volta ao mundo en 80 contos: Sempre, desde os tempos remotos, contáronse historias. Algunhas delas convertéronse en narracións populares que chegaron ata os nosos días, como os contos que apareceron nunha experiencia de Educa con TIC. E agora, grazas ao gran traballo de Teresa Pombo, faremos que tamén estean en Google Earth.
Para escribir e contar historias: Escribir é unha maneira de construír soños, dixo unha vez a escritora francesa Marguerite Duras. Entón, se utilizamos agora algunhas das ferramentas da Web 2.0 poderemos escribir os nosos soños dixitais, no caso de que iso sexa posible.
Esta historia no trata de ningún funcionario, en el sentido actual de la palabra, en tiempo de crisis. Pero bien podría ser…
Cuentan que en una de las innumerables y antiguas guerras de Escocia, el jefe de un clan muy importante cayó en manos de sus enemigos. Al día siguiente llevaron a su cuarto, en la parte más alta de una torre, la cabeza de jabalí sobre una gran fuente de plata. Y aquel hombre, al verla, comprendió que su suerte estaba echada.
Internet tamén chegou ao mundo do conto, como é evidente. Neste sentido, se a súa aparición revolucionou moitos aspectos da nosa vida cotiá, podemos formularnos algunhas preguntas. Por exemplo, existen contos diferenciados para nenos e nenas na Rede?, estanse a producir cambios no uso da imaxinación e a fantasía?, como é a linguaxe que se utiliza?, etc.
Non é posible ser moi exhaustivo nun post, pero hai que deixar constancia da influencia de Internet neses temas. Aínda que tamén é impensable reflectir a cantidade de páxinas dedicadas ao conto, porque é inmensa. Así que empezaremos por ordenar e clasificar, dalgunha forma, aquelas que xa foron citadas aquí.
En Contomundi, despois da última revisión, ademais dos contos populares máis familiares, aparecen algúns contos populares de España e das súas distintas comunidades, as adaptacións modernas e os contos popularizados, e, por suposto, os contos populares doutras terras e doutras culturas. Recóllense mesmo mitos e lendas. É dicir, que non se rexeita ningún relato do imaxinario popular; posto que, dende sempre, esta literatura tradicional reflectiu as crenzas humanas, as súas preocupacións e a súa imaxinación.
Esta relación de contos, nunha imaxinaria volta ao mundo, nace de toda esa amálgama de narracións universais e intemporais. Creo que ao final resultou bastante sinxelo; en ningún caso houbo que forzar demasiado a integración. Tanto uns coma outros están constituídos por palabras semellantes e pola materia dos mesmos sonos.
Esta é unha primeira aproximación á clasificación dos nosos contos, aos contos do mundo. Sobreviviron, chegaron ata nós, merecen esta atención.
CONTOS POPULARES FAMILIARES: Os contos universais máis coñecidos, que foron recuperados por Charles Perrault ou polos hermanos Grimm, e tamén contos provenientes doutras tradicións ou da recente influencia audiovisual.
CONTOS POPULARES DE ESPAÑA: Como decía Carmen Bravo-Villasante, en toda España florece o conto popular alegrando as nosas distintas, e á vez comúns, paisaxes.
ADAPTACIÓNS MODERNAS E CONTOS POPULARIZADOS: Forman unha das chaves que abren as portas da literatura de autor. E unha boa parte deles xa están no imaxinario infantil.
CONTOS POPULARES DOUTRAS TERRAS: A Terra é unha, e os relatos das súas xentes son tamén únicos. Din que podemos coñecernos a través das nosas historias, polo que paga a pena comprobalo.
MITOS E LENDAS: Por exemplo, do mundo antigo de Grecia e Roma, que tanto influíron na cultura occidental e na formación do noso imaxinario. Pero tamén nos interesan os mitos e as lendas doutros lugares, doutras xeografías.
De Alejandro Magno, el gran conquistador de Asia y discípulo de Aristóteles, se inventaron muchas historias. Por eso, su fama se extendió desde Islandia hasta la lejana China. Según algunas narraciones, sus aventuras lo llevaron al pozo de la inmortalidad, al descubrimiento de los submarinos, al valle de los diamantes y a la invención de una máquina voladora. En sus viajes, además, llegó a ver cosas sorprendentes: el pueblo de los hombres acéfalos, que no tenían cabeza; los árboles que producían frutos del tamaño de calabazas; los gigantes con brazos y piernas como afiladas sierras; la inquietante isla llena de cangrejos; las pulgas saltarinas tan grandes como las ranas; los curiosos animales con seis patas o con cinco ojos…
Al final de tantos fantásticos viajes, Alejandro comprendió que jamás podría alcanzar el infinito, como cualquier divinidad. Así que reconoció, por fin, que en este mundo todo tenía su propio límite.
Muchos años después, habiendo muerto ya, su nombre y su memoria tuvieron un contacto indirecto con el hijo de un dios. Cuando los tres Reyes de Oriente fueron a rendir homenaje a Jesús de Nazaret, el oro de Melchor era un regalo que procedía del famoso tesoro de Alejandro Magno. Así lo aseguraba una leyenda judía…
Tostig, irmán de Harold, o rei saxón de Inglaterra, e fillo de Godwin, desexaba o poder. Mais ben o cobizaba. Por iso aliouse con Harald Sigurdarson, o rei de Noruega. Este guerreara en Constantinopla e no norte de África; o seu estandarte chamábase Landöda, Desolador de Terras. Tamén foi un poeta famoso.
Cun exército noruegués desembarcaron na costa oriental de Inglaterra e renderon granxas, aldeas e castelos. Ao sur dunha cidade enfrontáronse co exército saxón. Vinte xinetes achegáronse ás filas do invasor. Os homes, e tamén os cabalos, estaban revestidos de ferro escuro. Un dos xinetes adiantouse e berrou:
-Está aquí o conde Tostig?
-Non nego estar aquí -dixo o conde.
-Se verdadeiramente es Tostig -dixo o xinete- veño a dicirche que o teu irmán ofréceche o seu perdón, a súa amizade e a terceira parte do reino.
-Se acepto -dixo Tostig-, que dará o rei a Harald Sigurdarson?
-Non se esqueceu dese home -contestou o xinete-. Daralle seis pés de terra inglesa e, xa que é tan alto, un máis.
-Entón -dixo Tostig- dille ao teu rei que pelexaremos ata a morte.
Aqueles xinetes regresaron. Harald Sigurdarson preguntou pensativo:
-Quen era ese cabaleiro que falou tan ben a túa lingua?
-Era Harold, fillo de Godwin.
Antes de que se agochase o sol dese día, o exército noruegués foi derrotado. Harald Sigurdarson perdeu a cabeza na batalla, e tamén o conde.
El cuento popular se distingue de la leyenda, que trata de acontecimientos considerados verídicos en otro tiempo, y que recuerda hechos de un pasado más o menos reciente. Pero también se diferencia del mito, que está protagonizado por personajes pertenecientes a una época antigua muy anterior, y que trata de ofrecer una explicación del mundo.
Las tres clases de relatos son creaciones genuinas, con funciones y finalidades propias: una función encaminada a la integración en una determinada cultura; una función mágica y espiritual; una función con aspectos lúdicos e imaginativos; y una función educativa, que también comprende el aprendizaje de una lengua concreta.
Las historias que nos cuentan están enraizadas en las tradiciones de todos los pueblos, y son intemporales, como sugiere Howard Gardner para la educación. No hay motivos para dejarlas a un lado como si fuesen materiales inservibles. La televisión y el cine ya han demostrado, en muchas ocasiones, que se llevan muy bien con las nuevas tecnologías.
Hasta hace poco tiempo, la producción de cuentos, leyendas y mitos como contenidos digitales multimedia exigía un equipo técnico complejo. Pero ahora podemos hacer esta clase de creaciones sólo con un navegador web. Este hecho ha modificado algunas de las características originales del digital storytelling, basadas casi exclusivamente en el uso del vídeo, para adaptarse a estas nuevas formas de la narrativa digital. Estas ideas emergentes defienden la creación de historias a partir de las aplicaciones de la Web 2.0, con texto, imágenes, audio y/o vídeo. Para realizar en las aulas estos relatos más interactivos, en algunos sitios de Internet ofrecen ya más de 70 herramientas.
En este blog no habrá una lista tan extensa (ver aquí). Nuestro ámbito de actuación es, sobre todo, la educación primaria. Por eso, es preferible relacionar estas actividades con el aprendizaje de la lengua escrita, de la lectoescritura, que abarca toda esa etapa educativa como mínimo. Además, igual que defendió el maestroGianni Rodari, creo que todavía es necesaria en la escuela una gramática para inventar historias. Aunque ahora esa gramática deberá ser digital para adaptarse a las nuevas tecnologías, y así sobrevivir muchos, muchos años más…
Tipo de relato
CUENTO
LEYENDA
MITO
Fórmulas de inicio y final
Normalmente
Ninguna
Ninguna
Opinión/Creencia
Ficción
Hecho
Hecho
Situación
Eterno
En algún tiempo y lugar
En algún tiempo y lugar
Temporalidad
En algún tiempo
Pasado reciente
Pasado remoto
Lugar y espacio
En algún lugar
Mundo como el de hoy, más antiguo
Otro mundo
Actitud (Disposición)
Secular
Sagrado y secular
Sagrado
Carácter principal
Humano o no humano
Humano
No humano
NARRATIVA DIGITAL Textos diversos, imágenes, vídeo, voz, música, sonidos, etc.
O conto popular distínguese da lenda, que trata de acontecementos considerados verídicos noutro tempo, e que lembra feitos dun pasado máis ou menos recente. Pero tamén se diferencia do mito, que está protagonizado por personaxes pertencentes a unha época antiga moi anterior, e que trata de ofrecer unha explicación do mundo.
As tres clases de relatos son creacións xenuinas, con funcións e finalidades propias: unha función encamiñada á integración nunha determinada cultura; unha función máxica e espiritual; unha función con aspectos lúdicos e imaxinativos; e unha función educativa, que tamén comprende a aprendizaxe dunha lingua concreta.
Tipo de relato
MITO
LENDA
CONTO
Fórmulas de inicio e remate
Ningunha
Ningunha
Normalmente
Opinión-Crenza
Feito
Feito
Ficción
Situación
Nalgún tempo e lugar
Idem
Eterno
Temporalidade
Pasado remoto
Pasado recente
Nalgún tempo
Lugar e espazo
Outro mundo
Mundo coma o de hoxe
Nalgún lugar
Actitude (Disposición)
Sagrado
Sagrado e secular
Secular
Carácter principal
Non humano
Humano
Humano ou non humano
En todo caso, o conto popular é un supervivente, e por iso carece dunha verdadeira localización no espazo xeográfico. É parte do patrimonio dos pobos, pero non de ningún pobo en particular. Por esa razón, non existe unha versión única de cada conto popular, senón moitas e diferentes...